Portal miłośników historii Pomorza Zachodniego

Portal miłośników historii Pomorza Zachodniego

Flora naczyniowa cmentarzy Gminy Trzebiatów

Autor: Dr Zbigniew Sobisz – Zakład Botaniki i Genetyki, Instytut Biologii i Ochrony Środowiska, Akademia Pomorska,  Słupsk

Pierwsze cmentarze  w gminie Trzebiatów powstawały w końcu XIII wieku, które zakładano przy kościołach. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku małe wiejskie cmentarze pojawiały się poza siedliskami, często na lokalnych wzniesieniach, w obrębie leśnych enklaw śródpolnych oraz na obrzeżach kompleksów leśnych. W znakomitej większości są bardzo zniszczone. Na Pomorzu Zachodnim wymowa planowego i spontanicznego niszczenia cmentarzy miała głęboki podtekst. Były bowiem postrzegane jako niemieckie, a zatem wrogie i obce. Dlatego należało je zniszczyć[1].

Pewne informacje o cmentarzach gminy podali Bonowska i Łysiak[2]. Ale dotyczyły one cmentarnej sztuki sakralnej i obrzędowości związanej ze śmiercią i pogrzebem. Szczegółowych badań florystycznych tych obiektów na terenie gminy nie prowadzono.

 Materiał i uwagi metodyczne

 Badania nad florą roślin naczyniowych cmentarzy prowadzono w latach 2006-2007. Wykonano 25 zdjęć fitosocjologicznych powszechnie stosowaną w Polsce metodą Braun-Blanqueta[3]. Nazewnictwo roślin naczyniowych podano za Mirkiem i in.[4]. Nomenklatura odmian i form botanicznych oraz mieszańców jest zgodna z dziełem Senety i Dolatowskiego[5]. Poza szczegółowymi spisami florystycznymi, mierzono obwody okazałych  drzew na wysokości 130 cm od ich podstawy (pierśnica).

W charakterystyce cmentarzy za nazwą polską i niemiecką miejscowości podano datę powstania obiektu, numer działki w poszczególnych obrębach geodezyjnych (=miejscowościach) i jego powierzchnię  według zestawienia chronionych cmentarzy Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie.  

  1. Cmentarze przykościelne

            Na terenie gminy jest 7 cmentarzy przykościelnych i wszystkie są nieczynne. Najstarsze datowane są na XIII wiek (Gosław i Sadlno).

 Bieczyno  (Hagenow) – (XVII w.; dz. 297; 0,07 ha)

            Cmentarz znajduje się nieopodal neogotyckiego kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Według relacji mieszkańców stał tu obelisk upamiętniający stary kościół, według innych – pomnik ku czci mieszkańców wsi poległych w I wojnie światowej. Jeszcze inny miejscowy przekaz informuje, że w tym miejscu grzebano tylko dzieci. Natomiast na drugim cmentarzu usytuowanym przy drodze do Kołobrzegu chowano dorosłych i „możnych tego świata” (informacja ustna mieszkańców wsi – wrzesień 2007).

Do najbardziej okazałych drzew należą dęby szypułkowe Quercus robur o obwodach: 325 cm –  rosnący przy słupie bramnym oraz 320 cm – przy fragmencie obelisku. Przy obelisku rośnie wiąz polny odm. korkowej Ulmus minor var. suberosa. Wzdłuż muru  ogrodzeniowego z ciosów kamiennych rośnie: głóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna, jaśminowiec wonny Philadelphus coronarius, róża dzika Rosa canina,  lilak pospolity Syringa vulgaris  i bez czarny Sambucus nigra. Szczególnie interesującym uzupełnieniem drzewostanu cmentarza jest złotokap pospolity Laburnum anagyroides, który występuje w części cmentarza przylegającej do drogi prowadzącej do kościoła.  Rośnie tam również bluszcz pospolity Hedera helix i barwinek pospolity Vinca minor ­– rośliny uważane za charakterystyczne (fitoindykatory) miejsc pochówku.

 Gosław  (Gützlaffshagen)– (XIII w.; dz. 149; 0,29 ha)

            Założony został wokół kościoła pw. Chrystusa Króla. Otoczony jest kamiennym murem na planie owalu. W szczelinach między kamieniami rośnie paprotka zwyczajna Polypodium vulgare, gatunek objęty ochroną prawną Wokół kościoła zanotowano 31 lip drobnolistnych Tilia cordata, z których najokazalsze mają 340, 320 i 270 cm obwodu. Od strony prezbiterium zachowały się fragmenty nagrobków, płyt nagrobnych i krzyży żeliwnych z drugiej  połowy XIX wieku. Przy krzyżu misyjnym z 1959 roku rośnie żywotnik zachodni Thuja occidentalis. W sąsiedztwie kapliczki maryjnej i obelisku z I wojny światowej posadzono jałowiec  płożący Juniperus horizontalis, bukszpan wieczniezielony Buxus sempervirens, różę wielokwiatową Rosa multiflora i aster drobnokwiatowy Aster tradescantii.

 Kłodkowo (Klätkow) – (XV wiek; dz. 176; 0,22 ha)

            Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny stanowi centralny punkt nieczynnego cmentarza.  Nagrobki zostały zlikwidowane, a kamienne podstawy krzyży użyto do remontowania murów kościoła (przypór).  Drzewostan stanowi 16 jesionów wyniosłych Fraxinus excelsior, spośród których dwa mają obwód 230 i 180 cm. Po jednym z nich  pnie się bluszcz pospolity Hedera helix, a u jego podstawy rośnie chroniony orlik pospolity Aquilegia vulgaris. Teren kościelny ogrodzony jest siatką metalową. W szczelinach ceglanej podmurówki ogrodzenia rośnie bluszczyk kurdybanek Glechoma hederacea. Przy słupach bramnych rośnie lipa szerokolistna Tilia platyphyllos (obwód 125 cm) oraz fragment żywopłotu z tawuły wierzbolistnej Spiraea salicifolia. Podszyt stanowią krzewy leszczyny pospolitej Corylus avellana, żywotnik zachodni i cyprysik Lawsona odm. Aluma Chamaecyparis lawsoniana ‘Alumii’. Przy tawułowym żywopłocie rośnie ślaz zygmarek Malva alcea, roślina uważana za fitoindykator dawnego osadnictwa[6].

 Roby (Robe) – (XVI wiek; dz. 123; 0,48 ha)

            Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski przy kościele pw. Najświętszej Marii Panny jest otoczony kamiennym murem. W końcu XIX wieku postawiono nowy mur ceglany z bramkami, częściowo zachowując kamienne ogrodzenie. Jeszcze na początku XX wieku znajdowały się tradycyjne drewniane nagrobki datowane na trzecią ćwierć XIX wieku[7]. Przy ceglanej bramce rośnie okazała lipa drobnolistna o obwodzie 515 cm. Starodrzew stanowią jesiony wyniosłe Fraxinus excelsior i klony jawory Acer pseudoplatanus. Teren byłego cmentarza zadbany, przy bramie wejściowej, krzyżu misyjnym i kamieniu poświęconemu pamięci mieszkańców wsi Roby, Kępy i Ostrowa znajdują się  rabaty kwiatowe z prawoślazem lekarskim Althaea officinalis, ślazówką letnią Lavatera trimestris, astrem nowobelgijskim Aster novi-belgii i hortensją ogrodową Hydrangea macrophylla. W południowo-zachodnim narożniku placu cmentarnego jest wydzielona kwatera nagrobków z lat 1946-1950. Rosną tam trzy jesiony wyniosłe i lipa drobnolistna.

 Sadlno (Zedlin) – (XIII wiek; dz. 109; 0,34 ha)

            Średniowieczny cmentarz przy kościele pw. Matki Bożej Częstochowskiej nie pełni dzisiaj funkcji grzebalnych. Zachował się  kamienny mur ogrodzeniowy dawnego cmentarza ewangelickiego z dwiema ceglanymi bramkami. Przy bramkach rosną lipy drobnolistne, przy pierwszej – od strony placu wiejskiego drzewa mają obwód 295 i 270 cm, natomiast przy drugiej – od strony cmentarza II obwód ich wynosi 360 i 215 cm. Między bramkami posadzono żywopłot z lilaka pospolitego Syringa vulgaris. W szczelinach kamiennej podmurówki rośnie bluszcz pospolity i glistnik jaskółcze ziele Chelidonium majus.

            Drzewostan przerzedzony, prezentowany jest świerki pospolite Picea abies i brzozy brodawkowate Betula pendula. Rośnie tam rzadko sadzony na Pomorzu klon polny Acer campestre o obwodzie 240 cm.  Plac kościelny otoczony siedmioma lipami drobnolistnymi, sześcioma klonami pospolitymi Acer platanoides, trzema jesionami wyniosłymi, z których jeden ma 310 cm obwodu.  Między jesionami  rośnie pomnikowy głóg jednoszyjkowy o obwodzie 160 cm. Na przeciw drewnianej barokowej wieży rośnie pięcioprzewodnikowa lipa drobnolistna o obwodzie 490 cm. W jej pobliżu zanotowano stanowisko komosy strzałkowatej Chenopodium bonus-henricus  – gatunku rzadkiego we florze Pomorza[8].

 Trzebusz (Triebs) – (XV wiek; dz. 173; 0,30 ha)

            Kościół pw. Józefa Oblubieńca Naświętszej Marii Panny wraz z okalającym cmentarzem położony jest w centrum tej owalnicowej wsi. Nieczynny cmentarz jest otoczony kamiennym murem z bramką podkreśloną dwoma kasztanowcami pospolitymi Aesculus hippocastanum o obwodach 300 i 245 cm. W południowo-wschodnim narożniku cmentarza rośnie dąb szypułkowy Quercus robur (obwód 370 cm), od którego w kierunku północnym prowadzi szpaler drzew: trzy topole kanadyjskie Populus canadensis (dwie mają obwody 360, 345 i 310 cm) i trzy jesiony wyniosłe (190, 175 i 120 cm). W zachodniej części  wzdłuż ogrodzenia rosną trzy dęby szypułkowe o obwodach 370, 335 i 285 cm obwodu. Ten ostatni choruje, jego konary usychają i wymaga konserwacji konserwatorskiej. Obok wieży kościoła rośnie pomnikowy jesion wyniosły o obwodzie 315 cm. Przy krzyżu misyjnym księży salezjanów posadzono konwalię majową Convallaria majalis, piórpusznik strusi Matteucia struthiopteris, rozchodnik wielki Sedum maximum  i starzec popielny Senecio cineraria. Po ogrodzeniu z prawej strony głównego wejścia pnie się bluszcz pospolity. Rośnie tam trzmielina Fortune’a Eunymus fortunei  i złotokap pospolity Laburnum anagyroides. Uzupełnieniem tej warstwy są wierzby płaczące Salix x sepulcralis. Spotykane często w polskich nekropoliach, są nazywane również ‘wierzbami nagrobnymi lub żałobnymi’.

 Włodarka (Voigtshagen) – (XV wiek; dz. 76; 0,36 ha)

            Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego postawiony został w 1891 roku w miejsce starszego, gotyckiego pochodzącego prawdopodobnie z 1491 roku. Neogotycka ceglana świątynia, z wieżą zegarową zajmuje eksponowane miejsce na wiejskim wzgórzu[9]. Zboczem wzgórza do bramki w cmentarnym ogrodzeniu prowadzą schody, wzdłuż których posadzono aleję lipową. Pozostało 6 drzew, z których najokazalsze są dwa (obwody 290 i 260 cm). Na uwagę zasługuje masowe występowanie kwitnącego i owocującego bluszczu pospolitego (o obwodach pędu głównego – 28, 15 i 12 cm) na jesionach wyniosłych rosnących na cmentarzu, jak i na zboczu kościelnego wzniesienia. Na cmentarzu we Włodarce notowano wcześniej liczne okazy bluszczu o obwodach od 8 do 11 cm[10]. Bluszcz pnie się także po jabłoni domowej Malus domestica, dębie bezszypułkowym Quercus petraea oraz murze cmentarnym. Przy krzyżu z 1948 roku  rośnie grupa 8 żywotników zachodnich, natomiast wokół krzyża misyjnego z 1974 roku posadzono orlik pospolity Aquliegia vulgaris, hortensję bukietową Hydrangea paniculata  i rojnik ogrodowy Sempervivum x hybridum. W drzewostanie cmentarnym zanotowano świerk pospolity Picea abies, robinię akacjową Robinia pseudaccacia, modrzewia japońskiego Larix kaepmferi, brzozę brodawkowatą Betula pendula  oraz młode nasadzenia buka pospolitego Fagus sylvatica  oraz sosen: czarnej i wejmutki Pinus nigra  i P. strobus.  Warstwę krzewów stanowią: trzmielina pospolita Euonymus europaea, jałowiec płożący Juniperus horizontalis i  róża dzika Rosa canina.

  1. Cmentarze komunalne

Gosław  (Gützlaffshagen) – (II poł. XIX w.; dz. 181; 0,51 ha)

            Cmentarz założony na planie prostokąta we wschodniej części wsi. Po dawnej ewangelickiej nekropolii pozostał szpaler z 8 lip drobnolistnych, stanowiący oś tego założenia. Mieszkańcy ufundowali tablicę pamiątkową z inskrypcją niemiecką i polską: „Areal des Deutschen Friedhofes bis 1945. Unsern Toten zum Gedanken. Miejsce po cmentarzu niemieckim do 1945. Ku pamięci Naszych Zmarłych. AD. 2004”. Tablicę tę umieszczono na  początku szpaleru lipowego.

Na obrzeżach cmentarza rośnie 11 lip drobnolistnych (o obwodach 230-280 cm), klony pospolite i głogi jednoszyjkowe.  Alejki obsadzono krzewami i krzewinkami, wiele z nich ozdobnymi, m.in. śnieguliczką białą Symphoricarpos albus, bukszpanem wieczniezielonym Buxus sempervirens, wrzosem pospolitym Calluna vulgaris  i żywotnikami zachodnimi Thuja occidentalis. W kwaterach cmentarnych notuje się objęte ochroną prawną bluszcz pospolity, barwinek pospolity, piórpusznik strusi i orlik pospolity.  Za ogrodzeniem cmentarnym od strony pól uprawnych występuje duży płat redstowca ostrokończystego Reynoutria japonica oraz nieczęsto notowany w kraju rukiewnik wschodni Bunias orientalis[11].

Kłodkowo (Klätkow)– (I poł. XX w.; dz. 62;  0,52 ha)

            Cmentarz ewangelicki pełni dzisiaj funkcję cmentarza komunalnego.  Z dawnego cmentarza pozostał szpaler 11 lip drobnolistnych, z których dwie okazałe mają 530, 440 i 360 cm obwodu. Po pierwszej z nich pnie się bluszcz pospolity, a u jej podstawy złożono fragmenty płyt nagrobnych i podstawy krzyży żeliwnych. U wejścia na cmentarz stoi kamień pamiątkowy poświęcony rozstrzelanym jeńcom wojennym w dniu 1 marca 1945 roku. Kamień otacza żywopłot z ligustru pospolitego Ligustrum vulgare.

Na cmentarzu zanotowano wiele interesujących roślin, m.in. chronione: barwinek pospolity, konwalia majowa  i orlik pospolity oraz rzadkie: dziurawiec rozesłany Hypericum humifusum i wilczomlecz ogrodowy Euphorbia peplus.  Na szczególną uwagę zasługuje występowanie pięknych okazów pióropusznika strusiego Matteucia struthiopteris Gatunek ten jest objęty ochroną ścisłą, w stanie naturalnym rośnie w Karpatach i Sudetach Zachodnich w wilgotnych olsach i zaroślach łęgowych, przy brzegach lasów i potoków. Jest rośliną ozdobną parków i cmentarzy, wymagającą gleby świeżej i wilgotnej[12]. Uzupełnieniem składu florystycznego cmentarza są: różanecznik katawbijski Rhododendron x catawbiense, wrotycz maruna Tanacetum parthenium, mahonia pospolita Mahonia aquifolium, miechunka rozdęta Physalis alkekengi i  niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera. Naprzeciw bramy cmentarnej od strony wsi rośnie grupa grabów pospolitych Carpinus betulus (o obwodach 110-150 cm).

  1. Cmentarze śródpolne

Bieczyno  (Hagenow) – (I poł. XX w.; dz. 277; 0,38 ha)

            W północnej części wsi cmentarz ten rysuje się wyraźnie jako wyspa leśna pośród pól uprawnych. Od strony drogi do Karcina cmentarz oddziela szpaler 23 głogów jednoszyjkowych. Pod nimi i między kilkoma zniszczonymi nagrobkami rosną bluszcz pospolity i barwinek pospolity. W drzewostanie notowano jesiony wyniosłe, świerki pospolite, dęby szypułkowe, klony pospolite. Spośród tych ostatnich dwa mają cechy drzew pomnikowych: 310 i 30 cm obwodu. Pod ich okapem zanotowano kokoryczkę wielokwiatową Polygonatum multiflorum i trzmielinę pospolitą. Innymi gatunkami w poszycie są krzewy ligustru pospolitego, śnieguliczki białej Sypmhoricarpos albus i bzu czarnego Sambucus nigra. W runie często występuje groszek łąkowy Lathyrus pratensis i dziurawiec zwyczajny  Hypericum perforatum. W części wschodniej cmentarz zarośnięty masowo maliną właściwą Rubus idaeus i jeżyną fałdowaną Rubus plicatus. Rośnie tam szakłak pospolity Rhamnus cathartica  i chroniona kalina koralowa Viburnum opulus. 

Chomętowo (Gumtow) – (pocz. XX w.; dz. 121; 0,33 ha)

            Położony w północnej części wsi cmentarz ograniczony jest od pól uprawnych żywopłotem ze śliwy tarniny Prunus spinosa. Na terenie tego zaniedbanego cmentarza zachowały się fragmenty 14 nagrobków i 4 krzyży żeliwnych. W warstwie drzew zanotowano dęby szypułkowe, klony jawory, graby pospolite, wiązy polne Ulmus minor. Po tych ostatnich pnie się chmiel zwyczajny Humulus lupulus. Warstwę krzewów budują: głóg jednoszyjkowy, bez czarny, śnieguliczka biała i róże: dzika i rdzawa. Obserwowano zjawisko masowego kwitnienia barwinka pospolitego.  Między nim rosną objęte ochroną prawną: śnieżyczka przebiśnieg Galanthus nivalis  i śnieżyca wiosenna Leucoium vernum. 

Gąbin (Gummin) – (pocz. XX w.; dz. 71; 0,31 ha)

            Cmentarz położony jest na wschód od zabudowań wsi, przy torze kolejowym relacji Gryfice-Trzebiatów.  Zachowały się 43 zniszczone nagrobki z lat 1938-1942 i pojedynczy słup bramny. Cmentarz od strony zachodniej jest obsadzony szpalerem 7 dębów szypułkowych, z których najokazalszy ma 340 cm obwodu. Kwatery są nieczytelne i zarośnięte barwinkiem pospolitym. Drzewostan jest przerzedzony, rosną tam klony pospolite, dęby szypułkowe i wiśnie ptasie Cerasus avium.  Warstwę krzewów stanowią: żywotnik zachodni Thuja occidentalis,  żarnowiec miotlasty Sarothamnus scoparius, śnieguliczka biała i bez czarny.  Po krzewach bzu pnie się chmiel zwyczajny. W runie zanotowano masowy pojaw fiołka wonnego Viola odorata. Od strony toru kolejowego rośnie chroniona kalina koralowa Viburnum opulus. Przy granicy z łąką zanotowano stanowisko krawnika kichawca Achillea ptarmica. Jest on rośliną rzadką na Pomorzu[13]. Przy zniszczonych kamieniach nagrobnych rosną narcyze żonkile Narcissus jonquilla, śnieżyczki przebiśniegi, konwalie majowe  i płożą się pędy bluszczu pospolitego.

Gołańcz Pomorska (Glansee) – (I poł. XX w.; dz. 289; 0,33 ha)

            Od strony drogi Kołobrzeg – Trzebiatów cmentarz oddziela szpaler 101 głogów jednoszyjkowych Crataegus monogyna. W drzewostanie dominują klony: jawor Acer pseudoplatanus i pospolity A. platanoides.. Uzupełnieniem drzewostanu są lipy drobnolistne, wiązy górskie Ulmus glabra i dęby szypułkowe.  Pod okapem drzew rosną krzewy leszczyny pospolitej, śnieguliczki białej, ligustru pospolitego, maliny właściwej Rubus idaeus i tawuły wierzbolistnej. W runie masowo występuje podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, bluszcz pospolity i barwinek pospolity. W północno-zachodnim narożniku cmentarza zebrano pozostałości  fragmentów nagrobków i płyt nagrobnych. Nieopodal rośnie chroniona lilia złotogłów Lilium martagon.  Stanowiska lilii złotogłów z cmentarzy protestanckich notowano na terenie Pomorza Środkowego[14]. Od strony zabudowań wsi na obrzeżu cmentarza rośnie duży płat lilaka pospolitego z domieszką topoli osiki Populus tremula.

Gorzysław (Arnsberg) – (koniec  XIX w.; dz. 572; 0,25 ha)

            Położony jest po  południowej  stronie drogi do Bieczyna. Utworzony na planie prostokąta a jego granice podkreśla zwarty żywopłot głogowy. Jedynie od strony brukowanej drogi lukę w żywopłocie zajmują trzy słupy bramne.  Od strony pól uprawnych szpaler głogowy uzupełnia bez czarny, a od strony drogi ligustr pospolity. W drzewostanie dominuje jesion wyniosły, klon pospolity, wiąz górski. Podszyt stanowi podrost wymienionych drzew oraz jarząbu pospolitego i klonu jaworu. Ponadto w warstwie krzewów notowano karaganę syberyjską Caragana arborescens,  jaśminowca wonnego Philadelphus coronarius,  żywotnika zachodniego, lilaka pospolitego i różę dziką. Gatunki chronione prezentowane są przez konwalię majową, barwinka pospolitego i bluszcz pospolity, który pnie się po głogach jednoszyjkowych. Ciekawym elementem dendroflory cmentarza jest altana cisowa złożona z 12 drzew o obwodach 90-145 cm. Obok niego mieszkańcy ufundowali tablicę poświęconą zmarłym z Gorzysławia.

Lewice (Lewetzow) – (pocz. XX w.; dz. 56; 0,30 ha)

            Z dawnego cmentarza ewangelickiego pozostały dwa słupy bramne oraz fragmenty 31 kamieni nagrobnych i 9 krzyży żeliwnych. Warstwę drzew stanowią klon pospolity, wierzba biała Salix alba i kasztanowiec zwyczajny. W warstwie krzewów notowano: leszczynę pospolitą, śnieguliczkę białą, żywotnik zachodni i bez czarny. W runie rośnie złoć żółta Gagea lutea i chroniona śnieżyca wiosenna. Po kilku klonach pospolitych pnie się bluszcz pospolity.

Mirosławice (Gumminshof) – (I poł. XX w.; dz. 83; 0,41 ha)

            Cmentarz położony we wschodniej części wsi na planie prostokąta. Od zabudowań wsi nieczynny cmentarz ewangelicki oddziela szpaler świerkowy. W drzewostanie dominuje klon pospolity z domieszką brzozy brodawkowatej, sosny zwyczajnej i dębu szypułkowego. Na uwagę zasługują dwie wiśnie ptasie o obwodach 165 i 110 cm. Pod okapem drzew masowo występuje bluszcz pospolity jako roślina okrywowa.  Wzdłuż alei przecinającej cmentarz rosną śnieżyczki przebiśniegi i szafirki  drobnokwiatowe Muscari botryoides. Warstwę krzewów buduje bez czarny z niewielką domieszką śnieguliczki białej i porzeczki zwyczajnej Ribes rubrum.

Nowielice (Neuhof Remonteamt) – (I poł. XIX w.; dz. 132; 0,13 ha)

            Tytułowe motto mówi o przeszłości tej nekropolii, było to bowiem miejsce pochówku żołnierzy napoleońskich, stąd w przekazach miejscowej ludności utrwalił się jako cmentarz francuski. Cmentarz założony poza wsią przy drodze do Mrzeżyna. Od drogi i pól uprawnych oddzielony jest szpalerem jesionowym złożonym z 30 drzew, z których dwa najokazalsze mają 240 i 255 cm. W linii szpaleru jesionów rosną trzy topole czarne odm. włoskiej Populus nigra ‘Italica’. Pod okapem jesionów od strony południowej występuje szpaler głogowy złożony z 294 okazów o obwodach od 85 –110 cm. Zachowały się fragmenty nagrobków i płyt nagrobnych z 1933 roku. Warstwę krzewów stanowi róża dzika, malina właściwa i śnieguliczka biała. Bluszcz pospolity pnie się po kilku jesionach, natomiast po krzewach róży i leszczyny wije się powojnik pnący Clematis vitalba.

Sadlno I (Zedlin I) – (koniec XIX w.; dz. 206; 0,25 ha)

            Nieczynny cmentarz położony jest na wzgórzu przy polnej drodze na zachód od zabudowań wsi. Jest otoczony szpalerem głogowym złożonym z 231 okazów z domieszką lilaka pospolitego i róży dzikiej. Na zboczu cmentarnego wzniesienia masowo rośnie trzmielina pospolita, natomiast  przy zniszczonych nagrobkach – bluszcz pospolity i barwinek pospolity. Dominuje drzewostan jaworowy z domieszką klonu pospolitego i lipy drobnolistnej. Do okazałych drzew zaliczono klony polne obwodach 230 i 180 cm.  W podszycie zwraca uwagę wysoki udział śliwy wiśniowej Prunus cerasifera. Ponadto w warstwie krzewów notowano: lilak pospolity, jeżynę fałdowaną, bez czarny śnieguliczkę białą.

Sadlno II (Zedlin II) – (pocz. XX w.; dz. 109; 0,50 ha)

            Czytelne granice cmentarza w południowej części wsi wyznacza żywopłot głogowy z udziałem trzmieliny i śnieguliczki białej. W drzewostanie zaznacza się wysoki udział jesionów wyniosłych i klonów pospolitych. Rosną tam klony polne, jeden z nich ma wymiary pomnika przyrody (300 cm). Na terenie tego zaniedbanego cmentarza zachowały się pozostałości kamieni nagrobnych,  krzyży żeliwnych i kutych ogrodzeń grobów. Zarośnięty jest masowo głogami: jednoszyjkowym i dwuszyjkowym Crataegus laevigata i leszczyną pospolitą oraz podrostem topoli osiki i klonu pospolitego. Dodatkowo po głogach i jesionach pnie się bluszcz pospolity. Od strony kościoła występuje stanowisko chronionej kaliny koralowej i porzeczki czarnej Ribes nigrum. Obok nich rośnie skrzyp zimowy Equsetum hyemale. W runie dominuje pokrzywa zwyczajna Urtica dioica i jasnota plamista Lamium maculatum. 

Siemidarżno (Zimdarse) – (II poł. XIX w.; dz. 189; 0,09 ha)

            We wschodniej części wsi cmentarz rysuje się wyraźnie jako leśna wyspa śródpolna otoczona szpaler głogowym złożonym z 191 okazów. W szpalerze rosną także róża dzika i trzmielina pospolita. Od strony polnej drogi dodatkowo granice wyznacza szpaler 5 lip drobnolistnych o obwodach 190-295 cm. Z dawnego cmentarza ewangelicko-augsburskiego pozostały ceglane filary bramki i kilka fragmentów płyt nagrobnych. W drzewostanie występuje jesion wyniosły, klon pospolity i lipa drobnolistna z udziałem dębu szypułkowego i wiśni ptasiej. Po jesionach i głogach pnie się bluszcz pospolity. W runie często notowano barwinka pospolitego i orlicę pospolita Pteridium aquilinum. Od strony wsi występuje pas zarośli śliw: wiśniowej i tarniny z dużymi płatami wrotycza pospolitego Tanacetum vulgare.

Trzebusz (Triebs) – (koniec XIX w.; dz. 89; 0,43 ha)

            Nieczynny cmentarz położony za zachodnią granicą zabudowań wsi cmentarz jest otoczony szpalerem grabowym, który od strony pól podkreśla pas czyżni – zarośli śliwy tarniny. Pozostałości nagrobków z lat 1931-1934 są zarośnięte bluszczem pospolitymi barwinkiem pospolitym. Drzewostan cmentarza budują jesiony wyniosłe, klony: pospolite i jawory. W warstwie podszytu występują krzewy leszczyny pospolitej, śnieguliczki białej, maliny właściwej oraz dużo podrostu klonu jaworu odm. ciemnopurpurowej Acer pseudoplatanus ‘Atropurpureum’. Od strony polnej drogi występuje szeroki pas śliwy mirabelki Prunus domestica subsp. syriaca i szakłaka pospolitego.

 Streszczenie

Praca przedstawia stan zachowania 21 cmentarzy gminy Trzebiatów objętych ochroną zabytkową i obiektów w ewidencji konserwatorskiej. Na terenie gminy czynne są dwa cmentarze w Gosławiu i Kłodkowie. Pozostałe to nieczynne stare cmentarze poewangelickie zakładane najczęściej wokół kościołów i najstarsze datowane są na XIII wiek.

Na terenie cmentarzy zaobserwowano wiele cennych gatunków i odmian drzew i krzewów. Na podkreślenie zasługuje fakt występowania dobrze zachowanych alei i szpalerów drzew. Na cmentarzu w Gosławiu i Kłodkowie rośnie szpaler lip drobnolistnych Tilia cordata Cmentarz w Nowielicach otacza szpaler jesionowy złożony z 30 drzew, natomiast w Sadlnie I szpaler liczy 231 głogów jednoszyjkowych Crataegus monogyna.

Wiele okazów drzew posiada pomnikowe rozmiary, niektóre przekraczają 400 cm obwodu na wysokości pierśnicy (130 cm od podstawy drzewa). Do takich należy lipy drobnolistne Tilia cordata  w Robach  o obwodzie 515 cm i w Kłodkowie o obwodach 530  i 440 cm.

Z gatunków zielnych podlegających ochronie prawnej na uwagę zasługuje lilia złotogłów Lilium martagon w Gołańczy Pomorskiej. Na cmentarzu przykościelnym we Włodarce i cmentarzach śródpolnych w Lewicach i Mirosławicach zanotowano bogate stanowisko bluszczu pospolitego Hedera helix. Na murze ogrodzenia cmentarza przykościelnego w Gosławiu rośnie paprotka zwyczajna Paolypodium vulgare. Z gatunków rzadkich i zagrożonych godnymi odnotowania są: komosa strzałkowata Chenopodium bonus-henricus w Sadlnie i ślaz zygamarek Malva alcea w Kłodkowie.

 Wyszedłem z Nowielic w cichej godzinie,

Odwiedzić na wzniesieniu wysokich drzew carree,

Drzewa co tu stoją  jak wierni grenadierzy,

Wokół spoczywających kamratów kompanii.

 

Zdarzyło się to wszystko około 200 lat temu,

W ówczesnej Europie odwiecznie walczącej,

Kiedy poległych żołnierzy francuskiego cesarza,

Tu złożono do wiecznego spoczynku…

(„Cmentarz w Nowielicach”-  Piotr Palm, 14.05.2006 r.)

Przypisy:

[1] M. Bonowska, Za bramką. Rzecz o dawnych pomorskich cmentarzach. Stargardia, 2002, t. II, s. 174.

[2] M. Bonowska, Przemijanie. Poznań 2004, s. 5-185. W. Łysiak, Zaklinanie śmierci, Poznań 2000, s. 5-157.

[3] B. Pawłowski, Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich badania. W: red. Szata roślinna Polski, Szafer W., Zarzycki K., Warszawa, 1977, s. 237-269.

[4] Z. Mirek, H. Piękoś-Mirkowa, A. Zając, M. Zając, Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. „Biodiversity of Poland”, 2002, nr 1, s. 9-442.

[5] W. Seneta, J. Dolatowski, Dendrologia, PWN, Warszawa, 2000, s. 5-559.

[6] Z. Celka, Rośliny naczyniowe grodzisk Wielkopolski. Prace Zakładu Taksonomii Roślin UAM w Poznaniu, 1999, nr 9, s. 5-160.

[7] E. Kulesza-Szerniewicz, A. Szerniewicz , Studium krajobrazu kulturowego gminy Trzebiatów. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, Szczecin, 1997 (mskr.).

[8] W. Żukowski, B. Jackowiak, Lista roślin naczyniowych ginących i zagrożonych na Pomorzu i w Wielkopolsce. W: Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Zachodniego i Wielkopolski, red. W. Żukowski, B.

Jackowiak, Prace Zakładu Taksonomii Roślin UAM, 1995, nr 3, s. 9-92.

[9] E. Kulesza-Szerniewicz, Organizacja przestrzeni wsi okolic Trzebiatowa. W: Trzebiatów – spotkania pomorskie – 2006 r., red. J. Kochanowska, Wołczkowo 2007, s. 132-141.

[10] M. Kubus, Drzewa i krzewy wiejskich terenów przykościelnych i cmentarzy w okolicach Kamienia Pomorskiego i Trzebiatowa.  „Folia Univ. Agric. Stetin, Agricultura”, nr 226(90), Szczecin 2002, s. 103-118.

[11] B. Tokarska-Guzik,  Bunias orientalis  L. . W: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, red. A. Zając, M. Zając. Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki UJ, Kraków, 2001, s.100.

[12] M. Nowiński, Pióropusznik strusi.  W: Słownik botaniczny, red. A. Szweykowska , J. Szweykowski. Wiedza Powszechna, Warszawa, 1993, s. 472.

[13] F.Fukarek, Rote Liste der gefährdeten Höheren Pflanzen Mecklemburg-Vorpommerns. Die Umweltministerin des Landes Mecklemburg-Vorpommerns. Schwerin, 1992, s. 30-56.

[14] Z. Sobisz, M. Truchan, Lilium martagon L. in former manor parks and Protestant cemeteries in the central part of Polish Pomerania. “ Biodiv. Res. Conserv.” 2006, nr 3-4, s. 308-310.

cmentarzeflora

Michał Zinowik • 6 listopada 2014


Previous Post

Next Post