Portal miłośników historii Pomorza Zachodniego

Portal miłośników historii Pomorza Zachodniego

Flora naczyniowa parków wiejskich Gminy Trzebiatów

Autor: Dr Zbigniew Sobisz – Zakład Botaniki i Genetyki, Instytut Biologii i Ochrony Środowiska, Akademia Pomorska,  Słupsk

           Międzynarodowa Rada Zabytków i Miejsc Zabytkowych opracowała i przyjęła 15 grudnia 1981 roku we Florencji, specjalny dokument. Otrzymał on miano Karty Florenckiej, która określa podstawowe pojęcia i zasady konserwatorstwa ogrodów historycznych. Ten międzynarodowy dokument, ratyfikowany przez Polskę określa wymogi dotyczące sposobów utrzymywania i konserwacji ogrodów oraz parków[1].

 Pomorze znajduje się w czołówce krajowej pod względem liczby parków, według inwentaryzacji z lat powojennych było na terenie Polski około 10 000 parków wiejskich[2]. Parki te zakładano od połowy XVII wieku  w obrębie dworów lub folwarków, z którymi pod względem kompozycyjnym  stanowiły nierozerwalną całość[3].

Założenia parkowe w gminie Trzebiatów powstawały na przełomie XIX i XX wieku. Zakładano je przy folwarkach lub dworach należących do rodów niemieckich[4]. Praca przedstawia stan zachowania  parków ujętych w ewidencji konserwatorskiej, tj. Chomętowo, Lewice, Mirosławice, Nowielice i Wlewo.  Założenia zasługują na uwagę, nie tylko ze względu na udział interesującej dendroflory, ale dobrze zachowaną infrastrukturę parkową. Z tego też względu powinny znaleźć się na liście obiektów zabytkowych.

Badania nad florą roślin naczyniowych parków podworskich prowadzono w latach 2007-2008. Poza szczegółowymi spisami florystycznymi, mierzono obwody okazałych  drzew na wysokości 130 cm od ich podstawy (pierśnica). Nazewnictwo roślin naczyniowych podano za Mirkiem i in.[5]. Nomenklatura drzew i krzewów jest zgodna z pracą Senety i Dolatowskiego[6].

W charakterystyce parków za nazwami miejscowości podano kursywą niemiecką nazwę miejscowości obowiązującą do 1945 roku[7].

 Chomętowo (Gumtow)

            Pierwsze informacje o wsi zawarte są w dokumencie z 7 lipca 1224 roku. Wówczas to księżna Pomorza Anastazja przekazała  26 wsi, w tym także Chomętowo, jako uposażenie zakonowi norbertanek w Wyszkowie koło Trzebiatowa[8]. Po sekularyzacji dóbr klasztoru norbertanów (po wprowadzeniu reformacji) część wsi oddano kościołowi mariackiemu w Trzebiatowie, reszta zaś weszła w skład posiadłości książęcych. W latach 1628-1685 wieś i folwark stanowiły własność miasta Trzebiatowa[9]. W 1780 lustratorzy folwarku podali, że jego areał wyniósł 560 mórg[10]. W latach 1801-1806 folwark był dzierżawiony przez niejakiego Köllera, który dla miasta Trzebiatowa przekazywał przymusowo żyto i jęczmień. W 1810 roku został zwolniony z tego przymusu. W 1820 roku nastąpił rozdział między dobrami dworskimi i chłopskimi. W 1852 roku dwór zwolnił wszystkich dzierżawców w zamian za renty. W 1862 roku właściciel Konrad złożył wniosek o zmianę kwalifikacji majątku na dobra rycerskie. Niestety z powodu zbyt małego posiadanego areału ziemi wniosek odrzucono. W 1870 roku majątek powiększył się do 1330 mórg. W 1890 roku żona Konrada von Heinze powiększony majątek kupiła dla syna Karla. W 1902 roku sprzedano dobra niejakiemu Marxowi, który do 1910 roku rozparcelował majątek w zamian za rentę dworską[11].

Założenie folwarczne zostało założone w końcu XVII wieku na wzgórzu na skraju tej owalnicy[12]. Centrum krajobrazowego parku stanowi polana, na której wcześniej była fontanna i rosarium[13]. Dziś trawa na polanie jest regularnie strzyżona przez właścicieli dworu, natomiast po dawnych elementach infrastruktury parkowej nic nie pozostało. Od strony drogi prowadzącej do pól polanę oddziela szpaler grabowy, złożony z 19 drzew o obwodach 160-185 cm. W podszycie tego szpaleru rosną głogi jednoszyjkowe Crategus monogyna i leszczyny pospolite Corylus avellana.  Do prawego narożnika polany, w którym rosną młode nasadzenia jesionu wyniosłego Fraxinus excelsior i dębu szypułkowego Quercus robur, prowadzi szpaler złożony z   lip: drobnolistnych Tilia cordata  i szerokolistnych T. platyphyllos. Kilka lip drobnolistnych, wśród nich kilka starych okazów o wymiarach pomnikowych (320-360 cm) rośnie przy nieczynnym rowie melioracyjnym. Pomnikowy okaz lipy szerokolistnej (obwód 380 cm) rośnie w zachodniej części polany.

            Część założenia parkowego przylegającego do dworu stanowi wiśniowy sad otoczony żywopłotem złożonego z ligustru pospolitego Ligustrum vulgare. Przy starej oborze rośnie kasztanowiec pospolity Aesculum hippocastanum o obwodzie 320 cm.

 Lewice (Lewetzow)

W 1521 roku klasztor norbertanek w Wyszkowie sprzedaje Annie von der Osten, jedną parcelę w Lewicach, jako zabezpieczenie rentowe. Do końca XVI wieku Lewice były własnością  tego klasztoru. Lustracja z 1720 roku podała, że niejaki Schröder w swoim folwarku nie mógł udźwignąć ciężaru obowiązków wobec Trzebiatowa, ponieważ jego dwóch synów służyło w armii królewskiej[14]. Folwark kupił w 1851 roku Bernhard Stübs i do końca wojny majątek był własnością jego rodziny.

Zabudowanie folwarczne stanowi dwór, stodoła z 1932 roku i stajnia z 1926 roku. W składzie zieleni komponowanej wokół dziedzińca folwarcznego dominują jesiony wyniosłe Fraxinus excelsior.  W północno-zachodnim narożniku stodoły zachowała się kępa zieleni wysokiej z jesionem wyniosłym, dębem szypułkowym Quercus robur i grabem pospolitym Carpinus betulus. W podszycie zanotowano krzewy bzu czarnego Sambucus nigra. Wzdłuż stajni rośnie szpaler 16 jesionów wyniosłych, z których dwa mają obwody 340 i 360 cm). Pod ich okapem w podszycie notowano głóg pośredni odmiany pełnokwiatowej różowej Crataegus xmedia ‘Rubra Plena’ i szakłak pospolity Rhamnus cathartica. Między stajnią i ogrodem rośnie niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera.  Gatunek ten zaliczony do taksonów inwazyjnych rozprzestrzenia się na terenie całego kraju[15]. Na podwórzu folwarcznym  rosną krzewy sumaka octowca Rhus typhina, podrost jesionu wyniosłego i duże płaty trzcinnika piaskowego Calamagrostis epigejos.  Przy drodze wjazdowej na podwórze folwarczne w części przylegającej do stodoły zanotowano komosę strzałkowatą Chenopodium bonus-henricus – gatunek rzadki we florze Pomorza[16].

 Mirosławice (Gumminshof)

Książę pomorski Kazimierz I wystawił w 1180 roku dokument, na podstawie którego przekazał wieś na uposażenie klasztoru norbertanów w Białobokach (Belbuck). W 1329 roku Gummin jest własnością klasztoru w Trzebiatowie, w 1552 roku urząd miasta Trzebiatowa założył we wsi folwark, w którym hodowano bydło i owce. Kolejny opis dóbr pochodzi z lustracji z 1558 roku przeprowadzonej po sekularyzacji majątków klasztornych. Lustratorzy pisali, że folwark Gumminshof miał doniosłe znaczenie w zaopatrywaniu mieszkańców Trzebiatowa w wełnę, wołowinę i grykę. W liście lennym z 1708 roku podano, że folwark Gumminsche Hof  zaopatrywał dodatkowo trzebiatowian w jęczmień i owies[17]. W 1720 roku dzierżawcą Mirosławic i Żukowa (Suckowshof) był urzędnik Gerhardi. W 1780 roku lustratorzy informują, że w folwarku były dwukośne łąki nad Regą, na których wypasano owce i bydło[18]. W 1871 roku Mirosławice były królewskim folwarkiem, w którym hodowano konie dla celów wojskowych (Remontevorwerk[19]). W wykazach dóbr pomorskich z 1892 roku wymieniono dyrektora Viereck’a jako zarządzającego folwarkiem. On też administrował dobrami Nowielic (Neuhof ). Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez Fundusz Ziemi Państwowej. Na jego bazie utworzono gospodarstwo państwowe, w składzie Wielkopolskiego POHZ (z siedzibą w Poznaniu), podległe Stadninie Koni w Nowielicach[20].

Założenie folwarczne zostało założone na planie półkola, którego cięciwa zwrócona jest w stronę szosy Trzebiatów – Brojce. Poszczególne elementy – podwórze folwarczne, kolonia mieszkalna i siedziba zarządcy są czytelnie wyodrębnione. Siedziba rządcy – rządcówka i otaczający ją niewielki park były położone centralnie w zachodniej części podwórza. Do dzisiaj zachowała się część parkowa i przebudowana szkoła, którą zbudowało w 1900 roku Królewskie Ministerstwo Wojny. Na obrysie półkola wokół podwórza  postawiono stodołę murowaną i drewnianą, budynek mieszkalny – czworaki, oborę i spichlerz. Obok budynku dawnej szkoły rośnie pomnikowa lipa szerokolistna Tilia platyphyllos o obwodzie 375 cm. Na przeciw podjazdu do nieistniejącej rządcówki uwagę zwraca altana utworzona z rosnących w półokręgu 11 lip drobnolistnych Tilia cordata i 6 kasztanowców pospolitych Aesulus hippocastanum. W zachodniej części parku przylegającej do torów kolejowych linii Gryfice-Trzebiatów, rosną jesiony wyniosłe Fraxinus excelsior, klony polne Acer campestre, topole topole kanadyjskie Populus xcanadensis  i graby pospolite Carpinus betulus. Podszyt stanowią: głogi jednoszyjkowe Crataegus monogyna, śnieguliczki białe Symphoricarops albus, bzy czarne Sambucus nigra, leszczyny pospolite Corylus avellana i objęta ochroną –  kruszyna pospolita Frangula alnus Ciekawym uzupełnieniem warstwy krzewów stanowią zarośla: rdestu ostrokończystego Reynoutria japonica i mirabelki Prunus domestica subsp. syriaca.  Na obrzeżach łąki za spichlerzem rośnie pomnikowa lipa drobnolistna (385 cm) oraz kępy śliwy tarniny Prunus spinosa, lilaki pospolite Syringa vulgaris i śnieguliczki białe Symphoricarpos albus.

 Nowielice (Neuhof)

Od 1535 roku pierwszym zarządcą folwarków w Nowielicach, Mirosławicach, Żukowie, Kusinie (Küssin), Marwicach (Heidhof) i Rzędzicach (Sülzhorst) był Klawes Schroder.  W 1560 roku Peter von Woedtke w opisie okolic Białoboków (Belbuck) i Nowielic wskazywał na żyzne łąki i pastwiska doliny Regi. Pisał dalej, że Nowielice słyną z koni i źrebiąt. Po wojnie trzydziestoletniej majątek przechodzi pod zarząd pruski. Do szybkiego rozwoju stajni elektor pruski przekazał 12 klaczy ze stajni von Bandemera z Darłowa (Rügenwalde). Kolejnymi zarządcami stadniny w Nowielicach byli: w latach 1667-1673 – kapitan von Zastrow, 1688-1699 – von Bonin[21]. W 1724 roku wprowadzono w życie urząd generalnego dzierżawcy, który mógł samodzielnie zarządzać folwarkami lub je oddawać w dzierżawę. W 1725 roku generalny urząd dzierżawy wymienionych wyżej folwarków mieścił się w  Nowielicach. Od 1821 roku Mirosławice i Żukowo podlegały Królewskiej Administracji Koni Wojskowych w Nowielicach. Po pokoju wersalskim folwark w Mirosławicach został rozwiązany, natomiast Nowielice i Żukowo były pod zarządem Urzędu Królewskiego w Trzebiatowie, którego reprezentował niejaki Viereck. Kolejnymi zarządcami byli: do 1918 roku – Fronhöfer, do 1936 roku – Fischer, do 1940 roku – Lohmann, do 1945 roku – Hoffman[22]. Po 1945 roku majątek został przejęty przez Fundusz Ziemi Państwowej. Utworzono Stadninę Koni, wchodzącą w skład Wielkopolskiego POHZ (z centralą w Poznaniu). Od 1995 roku powołano Spółkę z o.o. z udziałem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa[23].

Niewielki park o powierzchni 0,97 ha stanowi zieleń komponowaną na dziedzińcu gospodarczym i zachował do dzisiaj swój układ przestrzenny, czytelne ciągi spacerowe i widokowe. Dominantą funkcjonalną założenia folwarcznego stanowi dwór, przykryty dwuspadowym dachem z naczółkami.  Na osi fasady dworu, która stanowi oś symetrii dziedzińca, posadzono aleję lip drobnolistnych na grobli przy stawie parkowym. Linia osi symetrii prowadzi dalej między stajnią i oborą do łąk graniczących z drogą do Mrzeżyna. Poza południową granicą dziedzińca założono ogrody, za nimi znajdował się plac treningowy i najstarsza stajnia – kwarantannik. Brzegi stawu parkowego porasta szuwar trzcinowy Phragmitetum australis. Za stawem w kierunku północnym rozciąga się owalna ujeżdżalnia, której obrzeżenia obsadzono klonem jaworem Acer pseudoplatanus i topolą kanadyjską Populus xcanadensis. Przy stajniach wytyczono trasy przejazdu dla koni i ścieżki dla źrebiąt, przy których rosną klony jesionolistne Acer negundo, klony pospolite Acer platanoides i brzozy brodawkowate Betula pendula. Przy nieczynnej bramie wjazdowej rośnie klon jawor o obwodzie 270 cm , topola czarna odmiany włoskiej Populus nigra ‘Italica’ (290 cm) oraz grupa 8 robinii akacjowych Robinia pseudacacia.  Drugą oś widokową w kierunku starej kuźni stanowi aleja dojazdowa od strony wsi obsadzona lipami drobnolistnymi. Aleja ta  kończy się na wysokości rządcówki, przy której  rośnie okazały kasztanowiec pospolity Aesculus hippocastanum o obwodzie 225 cm.

 Wlewo (Wefelow)

Do początku XV wieku należało do rodziny Manteuffel. W 1428 roku rodzina ta sprzedaje Wlewo Reinke Radanke – burmistrzowi Trzebiatowa. W 1480 roku Conrad – opat klasztoru norbertanów w Białobokach przekazuje miastu wieś jako dobra lenne.  Do 1818 roku właściciele zmieniali się: von Manteuffel-klasztor-miasto, ale jakie wówczas były stosunki własnościowe źródła nie podają[24]. W 1780 roku właścicielem był Schwanefeld, potem Zubke, krótko przed 1800 rokiem – Wietholz. W 1802 roku miasto oddało dobra Wlewa w dzierżawę Friedrichowi Wollenebergowi, który w 1805 roku kupił dzierżawę na własność. W 1807 roku właścicielem został niejaki Köhler z Poczdamu (Potsdam). W 1812 roku dobra wykupił Johann Brüstlein, po jego śmierci w 1822 roku dobra odziedziczyła jego żona Philipine ( z domu Hoffmann) i ich syn Johann. W 1852 roku córka Johanna – Rosalie Brüstlein wyszła za mąż za Adolfa von Bonin. Kolejnymi właścicielami byli Arved von Bonin, który ożenił się w 1900 roku z Alexandriną von Elbe-Karnitz oraz ich córka Katahrine, która w 1920 roku wyszła za mąż za baron von Schilling. W 1931 roku majątek  kupił Fritz von Wißmann i do końca II wojny światowej dobra wlewskie były w posiadaniu jego rodziny.

Park o powierzchni 2,45 ha jako założenie krajobrazowe na wzgórzach morenowych nad rzeką Regą, do dzisiaj zachował czytelny naturalistyczny układ. Głównym składnikiem drzewostanu są drzewa liściaste: buk zwyczajny Fagus sylvatica, klony: pospolity Acer platanoides i  jawor A. pseudoplatanus, wiąz polny Ulmus minor oraz grab zwyczajny Carpinus betulus. Spośród tych ostatnich na uwagę zasługują dwa drzewa o obwodach 230 i 240 cm. Uzupełnieniem liściastego drzewostanu są: świerk pospolity Picea abies, jodła pospolita Abies alba i modrzew europejski Larix decidua. Walory krajobrazowe podnoszą parku strome skarpy opadające do doliny rzeki, lokalne obniżenie wypełnione  wodami stawu. przez który przepływa bezimienny strumień – dopływ rzeki Regi. Brzegi stawu porasta szuwary: mannowy Glycerietum maximae i trzcinowy Phragmitetum australis. Od dawnej rządcówki do cmentarza rodowego prowadzi grobla między stawem a rozlewiskami nad Regą. W północno-zachodniej części parku na wyraźnym wzniesieniu zachowały się fragmenty cmentarza rodowego von Bonin. Rosną tam masowo konwalijka dwulistna Maianthemum bifolium, fiołek wonny Viola odorata i pszeniec gajowy Melampyrum nemorosum oraz gatunki chronione: konwalia majowa Convallaria majalis i bluszcz pospolity Hedera helix.

Dominującym zbiorowiskiem leśnym w parku jest acidofilna buczyna niżowa Luzulo pilosae – Fagetum[25]. Gatunkiem charakterystycznym tego zespołu jest buk pospolity i kosmatka owłosiona Luzula pilosa. W parku oba gatunki występują w towarzystwie śmiałka pogiętego Deschampsia flexuosa, wiechliny gajowej Poa nemoralis, kokoryczki wielokwiatowej Polygonatum multiflorum i szczawika zajęczego Oxalis acetosella. W podszycie, oprócz podrostu drzew,  występują krzewy: leszczyna pospolita Corylus avellana, bez czarny Sambucus nigra i tawuła wierzbolistna Spiraea salicifolia.

Dziedziniec folwarczny założono na planie prostokąta rozwiniętego na osi NE-SW. Zabudowa wyznaczająca granice dziedzińca sytuowana jest kalenicowo[26]. Dominantą dziedzińca folwarcznego jest stodoła z 1864 roku. Obok niej rośnie pomnikowa lipa drobnolistna Tilia cordata o obwodzie 370 cm. Na dziedzińcu gospodarczym zachowały się do dzisiaj stajnia, spichlerz, dwa budynki inwentarskie i kolonia mieszkalna robotników folwarcznych. Dwór od gospodarczego podwórza oddzielała zielona przesłona – szpaler drzew złożony z lip: drobnolistnej i szerokolistnej Tilia platyphyllos, robinii akacjowej Robinia pseudoacacia, świerka serbskiego Picea omorika, jodły jednobarwnej Abies concolor, graba pospolitego (o obwodzie 310 cm) i grupy  dębów szypułkowych Quercus robur o obwodach 510, 380, 360 i 320 cm. Między dworem a wiatą rosną dwa jesiony wyniosłe Fraxinus excelsior o obwodach 295 i 310 cm.

 Streszczenie

W gminie Trzebiatów w latach 2007-2008 prowadzono badania terenowe w 5 parkach wiejskich ujętych w ewidencji konserwatorskiej, tj. Chomętowo, Lewice, Mirosławice, Nowielice i Wlewo.  Założenia zasługują na uwagę, nie tylko ze względu na udział interesującej dendroflory, ale dobrze zachowaną infrastrukturę parkową. Z tego też względu powinny znaleźć się na liście obiektów zabytkowych.

Na ich terenie zanotowano wiele cennych gatunków i odmian drzew i krzewów. Na podkreślenie zasługuje fakt dobrze zachowanych szpalerów, alei, żywopłotów i grup drzew. Do interesujących należy szpaler grabowy w parku w Chomętowie, szpaler jesionowy w Lewicach i aleje lipowe w parku w Nowielicach. Wiele okazów drzew zaliczono do pomnikowych, czego przykładami są: dąb szypułkowy Quercus robur (510 cm) w parku w Wlewie,  lipa drobnolistna Tilia cordata (385 cm) w Mirosławicach, lipa szerokolistna Tilia platyphyllos  (380 cm) w Chomętowie oraz jesiony wyniosłe Fraxinus excelsior (360, 340 cm) w Lewicach.

 Z gatunków rzadkich w regionie godne odnotowania są: komosa strzałkowata Chenopodium bonus-henricus w Lewicach, bluszcz pospolity Hedera helix i konwalia majowa Convallaria majalis w Wlewie. Parki gminy Trzebiatów, mimo częściowej dewastacji, są cennymi obiektami przyrodniczymi zasługującymi na specjalną troskę.

Przypisy:

[1] M. Opęchowski, E. Stanecka E. Zabytkowe ogrody i parki W: Przyroda Pomorza Zachodniego, red. M. Kaczanowska, Oficyna In Plus, Szczecin, 2002, s. 234-277.

[2] M. Drzał, S. Leszczycki, Ochrona i zagospodarowanie parków wiejskich w Polsce. Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 1974, Nr 30(5), s. 60-72.

[3] K. Latowski, J. Zieliński, Parki wiejskie – wybrane zagadnienia geobotaniczne i kulturowe. W: Szata roślinna Wielkopolski i Pojezierza Południowopomorskiego, red. M. Wojterska, 2001, s. 291-296.

[4] H. Neuschäffer, Schlösser und Herrenhäuser in Hinterpommern. Kommissionsverlag Gerhard Rautenberg, Leer, 1994, s.5-298.

[5] Z. Mirek, H. Piękoś-Mirkowa, A. Zając, M. Zając, Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. „Biodiversity of Poland”, 2002, nr 1, s. 9-442.

[6] W. Seneta, J. Dolatowski, Dendrologia, PWN, Warszawa, 2000, s. 5-559.

[7] M. Kaemmerer, Ortsnamenverzeichnis der Ortschaften jenseits von Oder und Neiße. Verlag Gerhard Rautenberg, Leer, 1988, s. 3-230; T. Białecki (red.) Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza  Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945-1948. Książnica Pomorska, Wydz. Hum. Uniwersytetu Szczecińskiego, AP w Szczecinie, 2002, s. 7-414

[8] D. Bienek, Wieś Chomętowo do 1945 roku. W: Trzebiatów – spotkania pomorskie, red. J. Kochanowska, Szczecin, 2008, s.79-84.

[9] B.Wachowiak, Gospodarka folwarczna w domenach Księstwa Pomorskiego w XVI i na początku XVII wieku. Warszawa, 2005, s. 15-16.

[10] Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogsthums Vor- und Hinter- Pommern, Th.2, Bd.2, Stettin, L.H.G. Effenb., Königl.Buchdruck. 1784, s. 388.

[11] A. Ulrich, Chronik des Kreises Greifenberg in Hinterpommern. Dötlingen, 1990, s. 180-182.

[12] E. Kulesza-Szerniewicz, A.Szerniewicz, Studium krajobrazu kulturowego gminy Trzebiatów. Materiał do studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy. Woj. Oddz. Służby Ochrony Zabytków, Szczecin , 1997 (mskr.).

[13] Informacja mieszkańców Chomętowa, 19.07.2008 r.

[14] A. Ulrich, Chronik…, dz. cyt., s. 233-255.

[15] B. Tokarska-Guzik, Impatiens glandulifera Royle. W: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, red. A. Zając, M.Zając, Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki UJ, Kraków, 2001, s. 304.

[16] W. Żukowski, B. Jackowiak, Lista roślin naczyniowych ginących i zagrożonych na Pomorzu i w Wielkopolsce. W: Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Zachodniego i Wielkopolski, red. W. Żukowski, B. Jackowiak, Prace Zakładu Taksonomii Roślin UAM, 1995, nr 3, s. 9-92.

[17] A. Ulrich…, dz.cyt., s. 266-267

[18] H. Berghaus, Landbuch des Herzogsthums Pommern ind des Fürstenthums Rügen. Enthaltend Schilderung der Zustände dieser Lande in der zweiten hälfte des 19. Jahrhunderts Tl. II, Bd. VI. Anklam, 1870, s. 1084-1087.

[19] A. Chludziński, Nazwy miejscowe gminy Trzebiatów. W: Trzebiatów – spotkania pomorskie, red. J. Kochanowska, Szczecin, 2004, s.35-49.

[20] J. Kulesza, Zespół folwarczny Mirosławice. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, 1997, (mskr.)

 

[21] Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern. W: Niekammer’s Landwirtschaftliche Güteradreßbücher. Leipzig, 1928, Bd. 1, s. 96.

[22] A. Ulrich…, dz. cyt.,, s. 261-264.

[23] E. Kulesza, Zespół dworsko-folwarczny Nowielice. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, 1996 (mskr.).

 [24] A. Ulrich…, dz. cyt.,, s. 191-192.

[25] J.M. Matuszkiewicz, Zespoły leśne Polski, PWN Warszawa, 2001, s.209-211.

[26] J. Kulesza, Zespół folwarczny Wlewo. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, 1997 (mskr.).

 

 

parki wiejskie

Michał Zinowik • 6 listopada 2014


Previous Post

Next Post